6 IV 1888, Ostrowiec Świętokrzyski – sierpień lub wrzesień 1944, podobóz KL Auschwitz w Gliwicach
Skrzypek, altowiolista, dyrygent. Skomponował muzykę do licznych operetek, sztuk teatralnych, rewii, programów kabaretowych i piosenek. Pisał i opracowywał żydowskie pieśni ludowe. Związany artystycznie głównie z Łodzią.
Pochodził z rodziny muzyków. Jego rodzeństwo: siedmiu braci i siostra, również byli muzykami. Muzyki uczył się pod kierownictwem ojca, Szymona Bajgelmana, który był klarnecistą i dyrygentem.
Dawid od 1905 roku pracował jako skrzypek. W 1912 roku został mianowany dyrygentem orkiestry Teatru Żydowskiego Icchoka Zandberga w Łodzi. Od 1915 roku był altowiolistą w Łódzkiej Orkiestrze Symfonicznej. Dla łódzkiego teatru Scala skomponował operetki, m.in. „Dos skojtn mejdl”, „Di mume gnendil”, „Di szejne Berta”. W 1920 roku stworzył muzykę do spektaklu „Dybuk”, arcydzieła jidyszowej dramaturgii autorstwa Szymona An-skiego. Spektakl, wystawiany w warszawskim Teatrze Elizeum w reżyserii Dawida Hermana, był wielkim sukcesem żydowskiego teatru w międzywojennej Polsce. Grano go również z powodzeniem na wielu scenach Europy: w Holandii, (gdzie oklaskiwała go królowa Wilhelmina), w Brukseli, Paryżu i Lwowie oraz w Stanach Zjednoczonych. Dyrygował w Teatrze Nowości w Krakowie, z którym podróżował po Ameryce Południowej i Afryce. Był kapelmistrzem w żydowskim teatrze miniatur Azazel w Warszawie oraz dyrygentem w Teatrze Gimpla we Lwowie. Współtworzył teatr Ararat w Łodzi, w którym był kierownikiem muzycznym i dla którego pisał muzykę (m.in. rewię „Aby żyć!”), oraz Teatr Rewii Halastra, w którym prowadził orkiestrę i dla którego skomponował program muzyczny „Chaj gelebt”. Komponował muzykę dla Żydowskiego Teatru Dramatycznego w Rzeszowie. Dyrygował lub sprawował kierownictwo muzyczne w kilku innych teatrach, ale również w Wielkiej Synagodze w Warszawie, gdzie wraz z orkiestrą uczestniczył w nagraniach kantora Mosze Kusewickiego, które utrwaliła wytwórnia Syrena-Electro.
Ze swobodą poruszał się w różnych gatunkach muzycznych: od muzyki klasycznej po rozrywkową. Korzystał również z korzeni żydowskich melodii ludowych. Tworzył też utwory taneczne i tanga. Kilka jego tang zdobyło popularność w polskojęzycznym środowisku kulturalnym. Dla wytwórni Syrena-Electro stworzył wielkie szlagiery, które śpiewali m.in. Witold Rychter, Adam Aston, Jula Żabińska, Tadeusz Faliszewski i Wiera Gran. Wykonywane przez nią tango Grzech, napisane w 1934 roku, było wielkim przebojem ostatnich lat przed wybuchem II wojny światowej. Wspólnie z poetą Mosze Brodersonem napisał piosenki: „Jidn szmidn” („Żydzi kują)”, „Nisim, nism” („Cuda, cuda”) oraz tango „Ich ganwe in der nacht” („Kradnę nocą”).
W czasie II wojny światowej, w 1940 roku, znalazł się wraz z żoną Anną Foderman, aktorką, w getcie łódzkim. Jedyny syn, Pinchas, który też był muzykiem, przeżył wojnę w ZSRR, a później wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Anna zmarła w getcie.
Bajgelman stworzył w getcie orkiestrę symfoniczną, z którą dawał koncerty w Domu Kultury. 1 marca 1941 roku poprowadził jej pierwszy koncert. W sumie W 1941 roku odbyło się ich około 100, w 1942 znacznie mniej. Dom Kultury został zamknięty w 1943 roku. Nawet w tak trudnych i tragicznych okolicznościach Bajgelman nie przestał komponować. W getcie powstały dziesiątki nowych melodii, a wśród nich dwie przejmujące piosenki do wierszy Jeszajahu Szpigla: „Niszt kajn rozinkes, niszt kajn mandlen” („Ani rodzynki, ani migdały”) oraz kołysanka „Mach cu di ejgelech” („Zamknij oczęta”). Do powstałych w getcie należą też: „Dos sznajderl” („Krawczyk”), „Zamd glijen oif der zun” („Piaski żarzą się w słońcu”), „Szpilt zich oif der szojb di zun” („Słońce przegląda się w szybie”), „Cu a wolkn” („Do chmury”), „Pastuszke” („Pastuszek”). Bajgelman w getcie zaczął sam pisać teksty, np. „A jidysz lidl” („Żydowska piosneczka”) i „Kindern jorn” („Dziecięce lata”). Kompozycję „Cygajner lid” („Cygańska pieśń”) poświęcił zagładzie łódzkich Romów.
W sierpniu 1944 roku, podczas likwidacji łódzkiego getta, został deportowany w jednym z ostatnich transportów do podobozu KL Auschwitz w Gliwicach. Zginął od kuli pijanego starszego obozu w sierpniu lub wrześniu tego samego roku.
Po II wojnie światowej twórczość Dawida Bajgelmana jest niemal zupełnie zapomniana. W muzycznej przestrzeni słyszymy tylko tango Grzech do słów Walerego Jastrzębiec-Rudnickiego. Możemy je znaleźć m.in. w wykonaniu Wiery Gran lub Adama Astona na starych płytach Syreny-Electro.
Bibliografia
Leon Tadeusz Błaszczyk, „Żydzi w kulturze muzycznej ziem polskich w XIX i XX wieku. Słownik biograficzny”, Warszawa, Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, 2014
Isachar Fater, „Muzyka żydowska w Polsce w okresie międzywojennym”, przekład z języka hebrajskiego Ewa Świderska, Warszawa, Oficyna Wydawnicza Rytm, 1997
Tomasz Lerski, „Encyklopedia Kultury Polskiej XX Wieku, Muzyka-Teatr-Film”, Warszawa 2008, Polskie Wydawnictwo Naukowo-Encyklopedyczne, ISBN 83-917189-9-9
Kronika łódzkiego getta. Tom I–V. Łódź 2010. Kuligowska–Korzeniewska Anna, Życie kulturalne w getcie łódzkim. Muzyka i teatr, [w:] Samuś Paweł, Puś Wiesław, Fenomen getta łódzkiego 1940–1944, Łódź 2006, ss. 243–280
Marian Fuks, Muzyka Ocalona, Judaica Polskie, Wydawnictwa radia i telewizji, 1989, str. 176
Lerski T.M., „Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. Muzyka – teatr – film”, Warszawa 2007
Strzelecki A., „Deportacja Żydów z getta łódzkiego do KL Auschwitz i ich zagłada”, Oświęcim 2004
Błaszczyk L.T., „Dyrygenci polscy i obcy w Polsce działający w XIX I XX wieku”, Kraków 1964
Marian Fuks, Księga sławnych muzyków pochodzenia żydowskiego, Poznań 2003
Joanna Podolska, Litzmannstadt Getto. Miejsce, ludzie, pamięć, Łódź 2020
