2 III 1861, Warszawa – 29 I 1941, getto łódzkie (Litzmannstadt Ghetto)
Przedstawiciel nurtu akademizmu i realizmu w malarstwie. Jeden z najpopularniejszych, uznanych przez krytykę, polskich malarzy żydowskiego pochodzenia przełomu XIX i XX wieku. Odnosił sukcesy na wystawach w kraju i za granicą.
Urodził się w Warszawie, w rodzinie żydowskiej, jako syn Dawida, malarza pokojowego. Jego młodszy brat, Bernard, również został malarzem. Od wczesnego dzieciństwa wykazywał uzdolnienia plastyczne. W wieku 16 lat został przyjęty do Klasy Rysunkowej znanych wówczas malarzy i pedagogów. W 1880 roku przy poparciu malarza Leopolda Horowitza otrzymał dwuletnie stypendium na naukę w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie m.in. u Jana Matejki. W latach 1882-1884 studiował w Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Studia te ukończył, otrzymując srebrny medal za obraz pt. Z martyrologii. Następnie przez rok uzupełniał studia w Accademie Colarosi w Paryżu, gdzie namalował Rekonwalescentkę, obraz, za który otrzymał brązowy medal na Światowej Wystawie w Paryżu (1889), często reprodukowany na całym świecie. Na Powszechnej Wystawie Krajowej we Lwowie w 1894 roku otrzymał brązowy medal za obraz Smętne myśli.
Dużym sukcesem okazał się obraz Miłosierny Samarytanin z 1886 roku, za który otrzymał złoty medal na Wystawie Światowej w Chicago (1893), a który był również wystawiany w Kunstverein (Stowarzyszenie artystyczne) w Monachium, na I Ogólnopolskiej Wystawie Sztuki w Krakowie i w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie.
Pod koniec lat 90. XIX wieku Trębacz nie brał już udziału w wystawach zagranicznych. W okresie międzywojennym malował wiele sentymentalnych pejzaży, portretów, scen buduarowych, martwych natur. Obok takiej komercyjnej produkcji tworzył jednak ambitniejsze prace, ukazujące los narodu żydowskiego, i sceny z życia religijnego i obyczajowego Żydów, np. tryptyk Izrael czy obraz Jankiel muzykant (Koncert Jankiela). Trębacz był bardzo płodnym malarzem. Stworzył kilkaset obrazów. Przez ponad 60 lat działalności pozostawał wierny XIX-wiecznej tematyce, a forma jego prac zmieniła się tylko nieznacznie.
Artysta mieszkał w Paryżu, Monachium, Warszawie, Lwowie i Drohobyczu. Na stałe osiadł w Łodzi, gdzie prowadził aż do września 1939 roku prywatną szkołę rysunku i malarstwa.
Do dzisiejszych czasów zachowało się niewiele jego dzieł. Nie ocalały te, za które był nagradzany. Prawdopodobnie zostały zniszczone w czasie II wojny światowej. Ocalał album artysty (znajdujący się w zbiorach Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie), który zawiera zdjęcia wielu prac malarza. Maurycy Trębacz, dobrze znając żydowskie obyczaje i religię, pozostawił w swoich obrazach, przedstawiających powszechne, zwyczajne życie Żydów, świadectwo żydowskiej kultury. Jego pojawienie się w polskim środowisku artystycznym zawdzięczamy wpływom oświecenia żydowskiego, ogólnej laicyzacji i asymilacji.
Podczas II wojny światowej znalazł się wraz z rodziną, żoną Polą, córką Zofią i synem Bronisławem, jak inni łódzcy Żydzi, w utworzonym w lutym 1940 roku getcie. Stopniowo stało się ono najbardziej izolowanym, niedostępnym gettem w okupowanej Polsce, a nawet Europie, a dla Niemców było wielkim obozem pracy przymusowej. Z około 200 tysięcy Żydów przesiedlonych do getta w Łodzi wyzwolenia 19 I 1945 roku doczekało około tysiąca osób z tzw. komanda porządkowego.
Maurycy Trębacz zmarł w getcie łódzkim z głodu i wyczerpania 29 stycznia 1941 roku. Został pochowany na cmentarzu żydowskim w Łodzi przy ulicy Brackiej.
Bibliografia:
Cała Alina, Węgrzynek Hanna, Zalewska Gabriela, Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000.
Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w Łodzi, Getto łódzkie, https://www.centrumdialogu.com/getto/historia, dostęp 25.09.2024.
Kempa Andrzej, Szukalak Marek, Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich oraz z Łodzią związanych, tom I, Łódź 2001.
Michalak Irmina, Żydowscy malarze i rzeźbiarze w Łodzi (1880-1939), [w:] , Żydzi łódzcy, pr. zb. pod red. Andrzeja Machejka, Łódź 2004.
Osiej Monika, Maurycy Trębacz – zapomniany malarz żydowski, https://cennebezcenne.pl/wp-content/uploads/2019/08/CBU-1999-02-22-23-0SIEJ.pdf, dostęp 4.04.2024.
Piątkowska Renata, Rocznica śmierci Maurycego Trębacza, https://www.jhi.pl/artykuly/rocznica-smierci-maurycego-trebacza,252, dostęp 13.05.2024.
Piątkowska Renata, Trębacz Maurycy, https://delet.jhi.pl/pl/psj?articleId=17346, dostęp 22.05.2024.
Sołtysik Marek, Nie całkiem zapomniany Maurycy Trębacz, https://sztukipiekne.pl/nie-calkiem-zapomniany-maurycy-trebacz/, dostęp 28.05.2024.
Żydowski Instytut Historyczny, Łódzkie getto – największy obóz pracy niewolniczej, https://www.jhi.pl/artykuly/lodzkie-getto-najwiekszy-oboz-pracy-niewolniczej,253, dostęp 11.09.2024.
